Jan Kukuzeli

Beethoven-i shqiptar. Jan Kukuzeli lindi në Durrës në vitin 1280, në familjen e Stefanit dhe Maries, dhe u pagëzua me emrin e gjyshit, Jan. I ati i Janit shkonte në kishë dhe, kur Jani ishte 4 vjeç, e merrte me vete. Kur mbushi 9 vjeç, Jani shkonte në kishë dhe këndonte psalme. Qytetarët e Durrësit e quanin engjëllor, angjelofon, sepse zëri i tij u hynte njerëzve në shpirt. Ata i dhanë edhe epitetin “Orfeu i lashtë”. Njerëzit e pyesnin Janin e vogël se çfarë hante që kishte një zë aq të mrekullueshëm, duke thënë me shaka nëse ushqehej me polenin e luleve. Ai u përgjigj se ushqehej me “kuqje bizelje”, dhe nga kjo i mbeti nofka Kukuzel. Sipas historisë, Aleks Komneni e pushtoi Durrësin. Pas një kohe, perandori bizantin e vizitoi Durrësin një të diel Pashke dhe shkoi në Kishën e Shën Palit. Në atë kremte, në kishë, Jani, i bukur si engjëll dhe me zë të pastër e të kristaltë, këndonte disa psalme të Davidit. Populli i vendit, së bashku me perandorin Aleks Komnenin, u entuziazmua kur Jani luajti me flaut një melodi të kompozuar vetë për nder të perandorit. Sapo Jani mbaroi, perandori, i mallëngjyer, u ngrit në këmbë, e thirri dhe i bëri me dorë të afrohej. Perandori e përqafoi djaloshin dhe thirri prindërit e tij, Stefanin dhe Marien. Kur ata u afruan, ai u tha se, nëse ishin dakord, donte ta merrte djalin me vete dhe ta fuste në shkollën perandorake të muzikës. Në atë moment, babai i Janit, Stefani, e falënderoi perandorin. Ndërkohë, perandori Aleks ia fali Janit flautën e vajzës së vet dhe Jani, në shenjë falënderimi, ia puthi dorën për dhuratën e çmuar. Jani u pranua në shkollën e Pallatit Mbretëror në Konstantinopojë, që ndodhej jo larg pallatit mbretëror. Që në fillim, Jani i habiti mjeshtrit e muzikës dhe pedagogët e shkollës me zërin e tij dhe veshin muzikor. Herë pas here, ai ftohej drejtpërdrejt nga perandori në pallatin e tij për të dhënë koncerte, si “Shqiponja mbi Male” dhe “Parajsa e humbur dhe parajsa e fituar”. Fama e Janit kishte marrë dhenë. Ai vizitoi Durrësin, ku dha një koncert për bashkëvendasit e tij. Jani ishte drejtues i këngëtarëve dhe mjeshtër i kapelës perandorake, si dhe konsiderohet një ndër figurat më të rëndësishme në muzikë. Ai bëri një kodifikim të ri muzikor dhe zbuloi 16 modulet muzikore të Arbërisë, numër që, sipas tekstit, nuk e kishte asnjë popull tjetër në Evropë. Sipas studimit, Janit i dilnin mbi 16 module dhe nuk e kishte të vështirë të dallonte origjinalitetin e popullit të vet. Ai shpiku një sistem të ri muzikor, shumë më të gjerë se sistemi i vjetër. Ky thesar muzikor u quajt më vonë sistemi kukuzelian. Ai zbuloi edhe disa variante të muzikës çame. Muzika çame, sipas përshkrimit, e dridhte dheun nga mallëngjimi, aq sa jo vetëm të gjallët, por edhe të vdekurit duhej ta ndienin. Sidomos vajtimi çam la përshtypje të thellë, sepse, sipas tekstit, me këtë vajtim qajnë jo vetëm njerëzit, por edhe gurët e varrezave. Kur Kukuzeli u burrërua dhe u plak i vetmuar, vendosi të largohej nga kryeqyteti. Shkoi në Malin Athos, një vend i shenjtë në Mesdhe, dhe u vendos në Manastirin e Laurës në Malin e Shenjtë, ku edhe vdiq më 1360. Sistemi kukuzelian i notave të muzikës vijoi nga shekulli XII deri në shekullin XIX, për rreth 7 shekuj, në muzikën kishtare bizantine.

Të dhënat e kësaj hyrjeje mbulojnë periudhën deri në vitin 2000.